Aanbieders van JeugdzorgPlus werken al langere tijd samen om het gebruik van vrijheidsbeperkende maatregelen terug te dringen. De samenleving en de brede jeugdhulp gaan uit van het principe dat vrijheidsbeperking steeds verder moet worden verminderd, waarbij JeugdzorgPlus een belangrijke opdracht heeft.
De wet- en regelgeving is gebaseerd op het ‘nee, tenzij…’-principe. Dit betekent dat vrijheidsbeperkende maatregelen niet mogen worden toegepast, tenzij er voor de specifieke jeugdige geen minder ingrijpende alternatieven zijn. De maatregelen moeten passend zijn en de verwachting moet zijn dat ze effectief zijn, wat inhoudt dat ze het gewenste effect bereiken voor de beoogde jeugdige. Deze afweging wordt per jeugdige gemaakt; er is dus sprake van individueel maatwerk. De inspectie houdt toezicht op de uitvoering.
Wat zeggen de cijfers?
Bij het interpreteren van deze cijfers is het belangrijk om er rekening mee te houden dat dit het resultaat is van registraties door zorgprofessionals. Dit kan worden beïnvloed door aanpassingen in de manier van registreren, de interpretatie van definities, meer of minder aandacht voor het onderwerp en veranderingen in de zorgcapaciteit. Onder de knop "Wat betekenen deze cijfers" wordt dit verder toegelicht.
Leren van deze data
We verzamelen en publiceren deze data om ervan te leren en om het gesprek aan te gaan over de afwegingen die in de praktijk worden gemaakt. Dit gesprek gaat niet over wat wel of niet mag, en ook niet over de feitelijke cijfers en scores. Dit lerende gesprek gaat over samen ontdekken hoe we anders kunnen handelen en hoe we het gebruik van vrijheidsbeperkende maatregelen verder kunnen verminderen.
Dit gesprek wordt onder andere gevoerd in het lerend netwerk Ik leer niet alleen. Hierin leren professionals van verschillende JeugdzorgPlus-locaties van en met elkaar.
Leervraag
Op basis van de data heeft de Expertraad een leervraag geformuleerd.
De cijfers laten zien dat het gebruik van de eigen kamer bij gedwongen afzondering steeds verder afneemt. Dit betekent dat er ieder kwartaal juist iets vaker gebruik is gemaakt van een veilige ruimte.
Wat is er nodig om gedwongen afzondering, en in het bijzonder insluiting op de eigen kamer, verder terug te dringen?
- Wat maakt dat afzondering op de eigen kamer nog zo vaak wordt ingezet?
- In welke situaties wordt besloten om de deur op slot te doen?
- Welke alternatieven worden ingezet om afzondering en insluiting te voorkomen, en wat werkt daarin het beste?
- Wat helpt medewerkers om in spannende of risicovolle situaties de deur toch open te houden?
- Wat hebben jongeren zelf nodig om afzondering en insluiting te voorkomen?
Per figuur is extra toelichting te zien via het vergrootglas of 'meer info’.
* Deze grafiek bevat locatie data, vergroot de grafiek voor het bekijken van deze data.
Extra toelichting
De grafiek geeft het aantal unieke jongeren in zorg in de JeugdzorgPlus weer, per kwartaal. Voor deze gegevens wordt gebruik gemaakt van gegevens uit TLS, het Toeleidingssysteem van Jeugdzorg Nederland. Hiermee wordt de administratie en communicatie rondom de plaatsing van jongeren bij een JeugdzorgPlus organisatie gefaciliteerd.
De ingezette daling van het aantal unieke jongeren in zorg bij JeugdzorgPlus zet door.
Definities
Het aantal unieke jongeren in zorg geeft het aantal jongeren weer dat in het betreffende kwartaal tenminste één dag in de JeugdzorgPlus verbleef. Dit zijn jongeren die voorafgaand aan het betreffende kwartaal of in het betreffende kwartaal zijn geplaatst in de JeugdzorgPlus.
Extra toelichting
De grafiek geeft het aantal unieke jongeren in zorg in de JeugdzorgPlus weer, per kwartaal. Voor deze gegevens wordt gebruik gemaakt van gegevens uit TLS, het Toeleidingssysteem van Jeugdzorg Nederland. Hiermee wordt de administratie en communicatie rondom de plaatsing van jongeren bij een JeugdzorgPlus organisatie gefaciliteerd.
De ingezette daling van het aantal unieke jongeren in zorg bij JeugdzorgPlus zet door.
Definities
Het aantal unieke jongeren in zorg geeft het aantal jongeren weer dat in het betreffende kwartaal tenminste één dag in de JeugdzorgPlus verbleef. Dit zijn jongeren die voorafgaand aan het betreffende kwartaal of in het betreffende kwartaal zijn geplaatst in de JeugdzorgPlus.
* Deze grafiek bevat locatie data, vergroot de grafiek voor het bekijken van deze data.
Extra toelichting
In deze cijfers is geen onderscheid gemaakt in eigen kamer, afzonderlijke veilige ruimte of overige ruimte.
De daling van het aantal gedwongen afzonderingen zet door. Er is nog maar een klein verschil in registratie met en zonder nachtinsluitingen.
Sinds het tweede kwartaal van 2025 wordt bij een van de aanbieders gewerkt met expliciete toestemming van de jongeren voor het delen van de data (over bijvoorbeeld het aantal keer dat een Vrijheidsbekerkende maatregel bij een jongere is toegepast). Het is onbekend van hoeveel jongeren we geen data hebben
In de periode van 2022 tot en met het 3e kwartaal van 2023 is door minder organisaties data aangeleverd, waardoor de daar zichtbare daling mogelijk geen goed beeld geeft van het totaal.
Definities
Onder gedwongen afzonderen wordt verstaan het tegen de wil van de jongere plaatsen in een ruimte die hij/zij niet mag of kan verlaten (dit kan zijn de eigen kamer of een afzonderlijke veilige ruimte).
Gedwongen afzondering in de eigen kamer (deur niet op slot)
De jeugdhulpprofessional die de jeugdige deze maatregel aanzegt, vertelt de jeugdige duidelijk de aanleiding voor de verplichting tot het verblijven in de eigen kamer. De jeugdhulpprofessional zoekt binnen 15 minuten, nadat de jeugdige daadwerkelijk op zijn kamer verblijft, contact met de jeugdige. Het doel is contactherstel. Indien de jeugdige op dat moment geen contact wenst, maken de jeugdhulpprofessional en jeugdige samen een tijdsafspraak voor het volgende contact.
Gedwongen afzondering in eigen kamer: nachtinsluiting (deur op slot, wettelijk niet toegestaan)
Sinds januari 2024 is het wettelijk niet meer toegestaan om de kamer van de jongere van buitenaf 's nachts af te sluiten (ook wel genoemd 'kamerinsluitingen').
Nog niet alle JeugdzorgPlus-organisaties kunnen hier 's nachts aan voldoen, zonder de veiligheid van de jongere in gevaar te brengen – bijvoorbeeld als de jongere de deur niet zelf van binnenuit op slot kan doen. Daarom wordt dit geregistreerd als een vorm van gedwongen afzondering en hier geduid als nachtinsluiting.
Nachtinsluitingen zijn als volgt uit de data gefilterd: starttijd in de avond, deur op slot en duur langer dan 6 uur.
Gedwongen afzondering in een afzonderlijke veilige ruimte
Het tegen de wil van de jeugdige plaatsen in een afzonderlijke veilige ruimte die hij of zij niet mag of kan verlaten. Deze ruimte voldoet aan wettelijke voorwaarden. Deze vorm van afzonderen mag alleen toegepast worden bij jongeren vanaf 12 jaar en indien er sprake is van een noodsituatie. Een gekwalificeerde gedragswetenschapper beoordeelt of een afzondering noodzakelijk en geschikt is om een noodsituatie af te wenden. Is dat het geval? Dan mag een afzondering gedurende maximaal één dag toegepast worden, met de mogelijkheid van een eenmalige verlenging van één dag indien een gekwalificeerde gedragswetenschapper oordeelt dat er nog sprake is van een noodsituatie en afzondering noodzakelijk en geschikt is om die noodsituatie af te wenden. De jeugdhulpprofessional die de jongere deze maatregel aanzegt vertelt de jongere duidelijk de aanleiding voor de verplichting tot het verblijven in deze ruimte.
Extra toelichting
In deze cijfers is geen onderscheid gemaakt in eigen kamer, afzonderlijke veilige ruimte of overige ruimte.
De daling van het aantal gedwongen afzonderingen zet door. Er is nog maar een klein verschil in registratie met en zonder nachtinsluitingen.
Sinds het tweede kwartaal van 2025 wordt bij een van de aanbieders gewerkt met expliciete toestemming van de jongeren voor het delen van de data (over bijvoorbeeld het aantal keer dat een Vrijheidsbekerkende maatregel bij een jongere is toegepast). Het is onbekend van hoeveel jongeren we geen data hebben
In de periode van 2022 tot en met het 3e kwartaal van 2023 is door minder organisaties data aangeleverd, waardoor de daar zichtbare daling mogelijk geen goed beeld geeft van het totaal.
Definities
Onder gedwongen afzonderen wordt verstaan het tegen de wil van de jongere plaatsen in een ruimte die hij/zij niet mag of kan verlaten (dit kan zijn de eigen kamer of een afzonderlijke veilige ruimte).
Gedwongen afzondering in de eigen kamer (deur niet op slot)
De jeugdhulpprofessional die de jeugdige deze maatregel aanzegt, vertelt de jeugdige duidelijk de aanleiding voor de verplichting tot het verblijven in de eigen kamer. De jeugdhulpprofessional zoekt binnen 15 minuten, nadat de jeugdige daadwerkelijk op zijn kamer verblijft, contact met de jeugdige. Het doel is contactherstel. Indien de jeugdige op dat moment geen contact wenst, maken de jeugdhulpprofessional en jeugdige samen een tijdsafspraak voor het volgende contact.
Gedwongen afzondering in eigen kamer: nachtinsluiting (deur op slot, wettelijk niet toegestaan)
Sinds januari 2024 is het wettelijk niet meer toegestaan om de kamer van de jongere van buitenaf 's nachts af te sluiten (ook wel genoemd 'kamerinsluitingen').
Nog niet alle JeugdzorgPlus-organisaties kunnen hier 's nachts aan voldoen, zonder de veiligheid van de jongere in gevaar te brengen – bijvoorbeeld als de jongere de deur niet zelf van binnenuit op slot kan doen. Daarom wordt dit geregistreerd als een vorm van gedwongen afzondering en hier geduid als nachtinsluiting.
Nachtinsluitingen zijn als volgt uit de data gefilterd: starttijd in de avond, deur op slot en duur langer dan 6 uur.
Gedwongen afzondering in een afzonderlijke veilige ruimte
Het tegen de wil van de jeugdige plaatsen in een afzonderlijke veilige ruimte die hij of zij niet mag of kan verlaten. Deze ruimte voldoet aan wettelijke voorwaarden. Deze vorm van afzonderen mag alleen toegepast worden bij jongeren vanaf 12 jaar en indien er sprake is van een noodsituatie. Een gekwalificeerde gedragswetenschapper beoordeelt of een afzondering noodzakelijk en geschikt is om een noodsituatie af te wenden. Is dat het geval? Dan mag een afzondering gedurende maximaal één dag toegepast worden, met de mogelijkheid van een eenmalige verlenging van één dag indien een gekwalificeerde gedragswetenschapper oordeelt dat er nog sprake is van een noodsituatie en afzondering noodzakelijk en geschikt is om die noodsituatie af te wenden. De jeugdhulpprofessional die de jongere deze maatregel aanzegt vertelt de jongere duidelijk de aanleiding voor de verplichting tot het verblijven in deze ruimte.
Extra toelichting
Het gebruik van de eigen kamer van de jongere bij gedwongen afzonderen was 74% in het eerste kwartaal van 2026 (dit is inclusief de nachtinsluitingen). Dit is een afname t.o.v. de vorige twee kwartalen (84 en 80%. Dit betekent dat voor gedwongen afzonderen in het afgelopen kwartaal steeds iets vaker gebruik is gemaakt van een veilige ruimte.
Extra toelichting
Het gebruik van de eigen kamer van de jongere bij gedwongen afzonderen was 74% in het eerste kwartaal van 2026 (dit is inclusief de nachtinsluitingen). Dit is een afname t.o.v. de vorige twee kwartalen (84 en 80%. Dit betekent dat voor gedwongen afzonderen in het afgelopen kwartaal steeds iets vaker gebruik is gemaakt van een veilige ruimte.
Extra toelichting
Het aantal gedwongen afzonderingen op eigen kamer met de deur op slot lijkt te stabiliseren. Na een sterke daling in het vierde kwartaal van 2025 tot 15% zien we het percentage nu weer toenemen naar 35% dit is vergelijkbaar met het derde kwartaal van 2025.
Extra toelichting
Het aantal gedwongen afzonderingen op eigen kamer met de deur op slot lijkt te stabiliseren. Na een sterke daling in het vierde kwartaal van 2025 tot 15% zien we het percentage nu weer toenemen naar 35% dit is vergelijkbaar met het derde kwartaal van 2025.
* Deze grafiek bevat locatie data, vergroot de grafiek voor het bekijken van deze data.
Extra toelichting
De gedwongen afzonderingen worden volgens de registratie vooral in de middag en avond ingezet, met een duidelijke piek tussen 20:00 en 20:59 uur – ook voor de gedwongen afzonderingen zonder nachtinsluitingen.
Het feit dat de twee lijnen (‘tijdstip start afzondering’ en ‘tijdstip start afzondering zonder nachtinsluiting’) elkaar naderen lijkt een positieve trend. Het betekent namelijk dat nachtinsluitingen niet meer standaard plaatsvinden, maar omdat iemand vindt dat dit expliciet nodig is.
Door te analyseren wanneer afzonderingen plaatsvinden, kunnen organisaties gerichter kijken naar alternatieve manieren van handelen op die momenten.
Definities
Het data-punt 20:00 uur geeft de afzonderingen weer die geregistreerd zijn tussen 20.00 - 20:59 uur, het data-punt 21:00 uur geeft de afzonderingen weer die geregistreerd zijn tussen 21.00 - 21:59 uur etcetera.
Zie verder de definitie onder grafiek 'Aantal gedwongen afzonderingen per 10 jongeren'
Extra toelichting
De gedwongen afzonderingen worden volgens de registratie vooral in de middag en avond ingezet, met een duidelijke piek tussen 20:00 en 20:59 uur – ook voor de gedwongen afzonderingen zonder nachtinsluitingen.
Het feit dat de twee lijnen (‘tijdstip start afzondering’ en ‘tijdstip start afzondering zonder nachtinsluiting’) elkaar naderen lijkt een positieve trend. Het betekent namelijk dat nachtinsluitingen niet meer standaard plaatsvinden, maar omdat iemand vindt dat dit expliciet nodig is.
Door te analyseren wanneer afzonderingen plaatsvinden, kunnen organisaties gerichter kijken naar alternatieve manieren van handelen op die momenten.
Definities
Het data-punt 20:00 uur geeft de afzonderingen weer die geregistreerd zijn tussen 20.00 - 20:59 uur, het data-punt 21:00 uur geeft de afzonderingen weer die geregistreerd zijn tussen 21.00 - 21:59 uur etcetera.
Zie verder de definitie onder grafiek 'Aantal gedwongen afzonderingen per 10 jongeren'
* Deze grafiek bevat locatie data, vergroot de grafiek voor het bekijken van deze data.
Extra toelichting
De registratie van de tijdsduur van de gedwongen afzonderingen is door de tijd heen verbeterd, maar nog niet bij alle organisaties even betrouwbaar. Niet alle afzonderingen zijn voorzien van een tijdsregistratie. Daarnaast komt het voor dat één enkele, langdurige afzondering in een kwartaal (bijvoorbeeld van 12 uur) het gemiddelde vertekent, zeker wanneer de meeste andere afzonderingen slechts rond een uur duren. Het gemiddelde is daardoor gevoelig voor uitschieters.
Vanaf januari 2024 is het wettelijk niet meer toegestaan om jongeren ’s nachts op hun kamer op te sluiten (de kamerdeur van buiten af op slot), waardoor dit soort situaties nu als gedwongen afzondering moeten worden geregistreerd. Niet alle instellingen konden deze verandering direct veilig invoeren, wat terug te zien is in de cijfers (zie ook de brief Jeugdzorg Nederland). De inspectie houdt hier toezicht op. Instellingen gaan nog wel verschillend om met de registratie van nachtinsluitingen. Dit is een lerend aspect binnen de JeugdzorgPlus organisaties. Het verschil wordt steeds kleiner tussen het aantal gedwongen afzonderingen met- en zonder nachtinsluiting.
Trend:
Zichtbaar in de beginfase van de registratie is een een initiële toename in 2021 tot gemiddeld 139 minuten per gedwongen afzondering. In 2022 is een dalende trend zichtbaar tot 70 minuten gemiddeld per gedwongen afzondering. De duiding is dat hier het effect van lerend netwerk, een betere registratie, bewustwording en anders omgaan met situaties van invloed is.
Daarna zien we vanaf 2023 een stijgende trend met pieken en dalen. Deze laten zich niet eenduidig verklaren. Ook in 2025 zien we de gemiddelde duur dalen en stijgen. Van invloed hierop kunnen zijn de toename van jongeren met complexe problematiek, waarbij uitzonderingen het gemiddelde beïnvloeden, maar ook personele bezetting en mogelijk (tijdelijk) anders omgaan met registratie.
Ondanks de pieken en dalen lijkt er vanaf het vierde kwartaal van 2024 tot aan het eerste kwartaal 2026 een dalende trend zichtbaar.
Definities
Zie definitie onder grafiek 'Aantal gedwongen afzonderingen per 10 jongeren'
Extra toelichting
De registratie van de tijdsduur van de gedwongen afzonderingen is door de tijd heen verbeterd, maar nog niet bij alle organisaties even betrouwbaar. Niet alle afzonderingen zijn voorzien van een tijdsregistratie. Daarnaast komt het voor dat één enkele, langdurige afzondering in een kwartaal (bijvoorbeeld van 12 uur) het gemiddelde vertekent, zeker wanneer de meeste andere afzonderingen slechts rond een uur duren. Het gemiddelde is daardoor gevoelig voor uitschieters.
Vanaf januari 2024 is het wettelijk niet meer toegestaan om jongeren ’s nachts op hun kamer op te sluiten (de kamerdeur van buiten af op slot), waardoor dit soort situaties nu als gedwongen afzondering moeten worden geregistreerd. Niet alle instellingen konden deze verandering direct veilig invoeren, wat terug te zien is in de cijfers (zie ook de brief Jeugdzorg Nederland). De inspectie houdt hier toezicht op. Instellingen gaan nog wel verschillend om met de registratie van nachtinsluitingen. Dit is een lerend aspect binnen de JeugdzorgPlus organisaties. Het verschil wordt steeds kleiner tussen het aantal gedwongen afzonderingen met- en zonder nachtinsluiting.
Trend:
Zichtbaar in de beginfase van de registratie is een een initiële toename in 2021 tot gemiddeld 139 minuten per gedwongen afzondering. In 2022 is een dalende trend zichtbaar tot 70 minuten gemiddeld per gedwongen afzondering. De duiding is dat hier het effect van lerend netwerk, een betere registratie, bewustwording en anders omgaan met situaties van invloed is.
Daarna zien we vanaf 2023 een stijgende trend met pieken en dalen. Deze laten zich niet eenduidig verklaren. Ook in 2025 zien we de gemiddelde duur dalen en stijgen. Van invloed hierop kunnen zijn de toename van jongeren met complexe problematiek, waarbij uitzonderingen het gemiddelde beïnvloeden, maar ook personele bezetting en mogelijk (tijdelijk) anders omgaan met registratie.
Ondanks de pieken en dalen lijkt er vanaf het vierde kwartaal van 2024 tot aan het eerste kwartaal 2026 een dalende trend zichtbaar.
Definities
Zie definitie onder grafiek 'Aantal gedwongen afzonderingen per 10 jongeren'
De lijnen van de verschillende vrijheidsbeperkende maatregelen in onderstaande grafieken kunnen weggeklikt worden door in de legenda de naam van het type maatregel aan te klikken. Door met de muis op een data-punt te staan wordt ook zichtbaar welke maatregel het betreft.
* Deze grafiek bevat locatie data, vergroot de grafiek voor het bekijken van deze data.
Extra toelichting
De meest voorkomende vrijheidsbeperkende maatregel was gedwongen afzonderen. Vanaf 2025 is hierin een daling zichtbaar waarbij nu, in het eerste kwartaal van 2026, "beperking communicatie" het meest vaak wordt ingezet.
Bij de interpretatie van deze data kunnen de volgende factoren van invloed zijn:
- Registratie-effect: Vanaf begin 2023 wordt er anders geregistreerd. Er zijn nieuwe definities opgesteld binnen het lerend netwerk “Ik laat je niet alleen” van JeugdzorgPlus-organisaties. En er is ook meer bewustwording over wat onder afzondering kan worden verstaan (bijvoorbeeld afzonderen in een traphal die op slot gaat is ook afzonderen).
- Vanaf 2023 worden naast gedwongen afzondering ook andere vrijheidsbeperkende maatregelen geregistreerd. De tendens die hier mogelijk zichtbaar is, is dat er steeds beter geregistreerd wordt (waardoor een toename zichtbaar is), waarna door meer bewustwording van de maatregelen en inzet van alternatieven een lichte afname zichtbaar is.
- Afbouw van JeugdzorgPlus: Vanaf 2022 worden jongeren minder snel naar JeugdzorgPlus doorverwezen. Er wordt eerst gezocht naar alternatieve oplossingen. Als jongeren later toch in JeugdzorgPlus terechtkomen, hebben ze vaak zwaardere problematiek.
- De inzet van vrijheidsbeperkende maatregelen is niet altijd evenredig verdeeld over alle jongeren in de JeugdzorgPlus. De expertraad geeft aan dat in de praktijk vaak wordt gezien dat 80% van de maatregelen bij een klein deel van de jongeren wordt ingezet. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar in de frequentiegrafiek voor gedwongen afzonderen.
Definities
De definities zijn terug te vinden in de handleiding
Extra toelichting
De meest voorkomende vrijheidsbeperkende maatregel was gedwongen afzonderen. Vanaf 2025 is hierin een daling zichtbaar waarbij nu, in het eerste kwartaal van 2026, "beperking communicatie" het meest vaak wordt ingezet.
Bij de interpretatie van deze data kunnen de volgende factoren van invloed zijn:
- Registratie-effect: Vanaf begin 2023 wordt er anders geregistreerd. Er zijn nieuwe definities opgesteld binnen het lerend netwerk “Ik laat je niet alleen” van JeugdzorgPlus-organisaties. En er is ook meer bewustwording over wat onder afzondering kan worden verstaan (bijvoorbeeld afzonderen in een traphal die op slot gaat is ook afzonderen).
- Vanaf 2023 worden naast gedwongen afzondering ook andere vrijheidsbeperkende maatregelen geregistreerd. De tendens die hier mogelijk zichtbaar is, is dat er steeds beter geregistreerd wordt (waardoor een toename zichtbaar is), waarna door meer bewustwording van de maatregelen en inzet van alternatieven een lichte afname zichtbaar is.
- Afbouw van JeugdzorgPlus: Vanaf 2022 worden jongeren minder snel naar JeugdzorgPlus doorverwezen. Er wordt eerst gezocht naar alternatieve oplossingen. Als jongeren later toch in JeugdzorgPlus terechtkomen, hebben ze vaak zwaardere problematiek.
- De inzet van vrijheidsbeperkende maatregelen is niet altijd evenredig verdeeld over alle jongeren in de JeugdzorgPlus. De expertraad geeft aan dat in de praktijk vaak wordt gezien dat 80% van de maatregelen bij een klein deel van de jongeren wordt ingezet. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar in de frequentiegrafiek voor gedwongen afzonderen.
Definities
De definities zijn terug te vinden in de handleiding
